Od čojstva i junaštva do bratstva i jedinstva. — Riječ i čojstvo kroz crnogorsku borbu za slobodu 18–20. vijek

Crna Gora je u svojim klisurama i klancima od kraja 15. vijeka bila okružena velikim imperijama. Siromaštvo, glad, nebrojene narodne žrtve i stalna borba obilježje su generacija i stoljeća. Uprkos ličnim, porodičnim gubicima Crnogorci su se u najtežim trenucima uzdizali kroz vrline humanosti i praštanja.

Narod podlovćenske Crne Gore je od 1496. godine i pada zemlje pod osmansku vlast pružao otpor kako bi očuvao slobodu. Organizovana borba Crnogoraca dobiće stalni okvir nakon bitaka izvojevanih krajem 18. vijeka. Pod komandom mitropolita Petra I Petrovića Njegoša, 11. jula 1796. godine crnogorska vojska je u bici na Martinićima porazila skadarskog velikaša Mahmud pašu Bušatliju. Osmanska vojska koja je brojila oko 18 hiljada vojnika razbijena je vještim manevrom Crnogoraca u krvavoj borbi prsa u prsa. Mahmud paša se tom prilikom jedva spasao ostavljajući rasute jedinice na bojnom polju. Bušatlija je sebe smatrao potomkom Skender bega Crnojevića i kao takav polagao prava na Crnu Goru. Svega nekoliko mjeseci nakon poraza, u septembru iste godine napao je nemirnu krajinu uvjeren u pobjedu. Crnogorska vojska, sada pojačana i jedinicama iz drugih plemena odnijela je još jednu istorijsku pobjedu u bici na Krusima. Tom prilikom stradao je i Mahmud paša Bušatlija, čiju glavu je posjekao crnogorski junak Bogdan Vukov sa Zalaza. Stalni osmanski zulumi, ubistva nejači, paljenja i pohare nijesu pokolebale vladiku Petra I da se pred bitku na Krusima obrati Crnogorcima rekavši:

Ove riječi postale su okosnica crnogorskog čojstva i junaštva kojim će se voditi i ostali vladari iz dinastije Petrović Njegoš. Nešto više od šest decenija kasnije crnogorska i osmanska vojska ukrstiće oružje u jednoj od najbitnijih bitaka po opstanak Crne Gore. U bici na Grahovcu 13. maja 1858. godine crnogorske snage pod komandom knjaza Danila nanijele su strahovit poraz dvostruko jačoj turskoj vojsci. Time je prvi put nakon bitaka na Martinićima i Krusima potvrđena crnogorska nezavisnost.

Knjaz Danilo, iako poznat po prijekoj naravi izdao je naređenje svojim vojnicima da:

Na ovaj način, pored stalnih žrtava za slobodu još jednom je potvrđena humanost i čast crnogorskog oružja. Njegov nasljednik knjaz Nikola nastavio je politiku svojih prethodnika tako što je proširio borbu i za slobodu okolnih hrišćana. U sukobu poznatom pod nazivom Velji rat 1876–1878. godine crnogorska vojska pojačana hercegovačkim ustanicima sukobiće se 18. jula na Vučjem dolu sa jakim osmanskim trupama. U ovoj prvoj značajnoj i organizovanoj borbi hrišćani će poraziti turske jedinice. Ubrzo, 2. avgusta crnogorska vojska pod komandom vojvode Marka Miljanova do nogu će potući sultanove trupe na Fundini, udarajući temelje novoj Crnoj Gori. Naredba crnogorskih vlasti koja je uslijedila nakon bitaka još jednom potvrđuje odnos prema poraženima. O čemu svjedoči i zapis Crvenog krsta:

Pomenućemo i riječi knjaza Nikole hercegovačkim muslimanima pred ulazak u rat:

Druga faza Veljeg rata nije bila naklonjena Crnogorcima. Pojačane osmanske trupe potisnule su crnogorske snage nanosivši im velike gubitke. Bitka poznata pod nazivom Devet krvavijeh dana pored velikog junaštva i crnogorskih žrtava dobijena je zahvaljući prodoru ruske vojske prema Carigradu. Osmanska imperija je bila na koljenima. Trupe sa Balkana povučene su u očajnom pokušaju posljednje odbrane sultanovog trona. Promjenu na ratištu crnogorske snage su iskoristile osvojivši Kolašin, Nikšić, Bar i Ulcinj. Pad Nikšića obilježila je predaja utvrđenja od strane komandanta Skender bega, knjazu Nikoli. Prilikom predaje garnizona Skender beg je pred knjazom položio i svoje oružje, što je bio simbol predaje ali i veliko oficirsko poniženje. Crnogorski gospodar je na to odgovorio pohvalama za njegovu ličnu i hrabrost osmanskih trupa vrativši mu oružje. Osmanski garnizon je dobio i vojničku pratnju uz garantovanu sigurnost pri povlačenju trupa.

Na Berlinskom kongresu 1878. godine vjekovna nezavisnost Crne Gore konačno je i međunarodno potvrđena od strane velikih sila. Knjaževina je sa novim oblastima dobila i veliki broj stanovnika islamske vjeroispovjesti. Nekadašnji podanici sultana sada su dobili pravoslavnog gospodara. Već u prvim godinama nakon priznanja došlo je do velikog iseljavanja muslimana. Vlasti na Cetinju sprovodile su politiku naseljavanja crnogorskih porodica u novooslobođenim krajevima. Iseljavanje islamskog stanovništva odgovaralo je karakteru takve politike. Međutim, tokom decenija ovih migracija na prostoru Crne Gore nijesu zabilježeni veći zločini nad muslimanima, kao što je to bilo u Bugarskoj ili Srbiji. Knjaz Nikola bio je u obavezi da poštuje odredbe Berlinskog ugovora koje su se odnosile na jednaka prava svih crnogorskih podanika. U suprotnom postojao je strah od revizije i onako teško stečenog državnog statusa. Shodno tome 18. novembra 1881. godine knaz izdaje Proglas iseljenim muslimanima crnogorskim:

Poslije više od trideset godina nezapamćenog mira Crna Gora ulazi u Balkanski rat protiv Osmanskog carstva. Krajem okrobra 1912. godine počela je crnogorska opsada Skadra. Oko utvrđenog grada nizali su se krvavi juriši i pogibija Crnogoraca. U očaju crnogorska komanda je formirala i tzv. staračke bombaške odrede koji su se žrtvovali u pokušajima da probiju odbranu. Skadar je pao konačno 23. aprila 1913. godine, što je plaćeno ogromnim žrtvama. Smatra se da je preko 10 hiljada Crnogoraca poginulo tokom opsade što je do tada bio nezapamćeni gubitak. Pored toga još jednom je na djelu bila crnogorska ljudskost zabilježena u dokumentaciji Crvenog krsta:

Čojstvo Crnogoraca pokazaće se i tokom Drugog svjetskog rata 1941. koji je poznat kao najveći sukob u ljudskoj istoriji. Italijanska fašistička okupacija u Crnoj Gori uzdrmana je Trinaestojulskim ustankom kada je 32 hiljade ljudi — sve što je moglo pušku da nosi, krenulo u borbu za slobodu. Ni jedna od najmekših okupacija u porobljenoj Evropi nije mogla da obuzda crnogorski slobodarski duh. Italijanski okupator je na nemire odgovorio paljenjem kuća, ubijanjem djece, žena i staraca kao i masovnim strijeljanjem ustanika. Crnogorski ustanici su 15. jula 1941. godine u gerilskom napadu na italijansku motorizovanu kolonu na Košćelama razbili fašističke snage. Tom prilikom šačica partizana savladala je 800 italijanskih vojnika. Umjesto odmazde za prethodno počinjene zločine oko 700 zarobljenika pušteno je na slobodu dok su ranjenici upućeni na liječenje u misije Crvenog krsta. Krajem godine 1. decembra uslijedio i ustanički napad na Pljevlja. Grad je bio utvrđeno mitraljesko gnijezdo sa sistemom bunkera i minskih polja. Preko 4 hiljade partizana uzaludno je jurišalo na grad. Na stratištu je ostalo 270 mrtvih crnogorskih rodoljuba. Što je najgore ovaj poraz doveo je do rasipanja partizanskih jedinica. Od preko 4.000 boraca u vojnim redovima ostalo je svega 800. Italijanski okupator je na partizanski napad odgovorio strijeljanjem preko 150 civila. Prilikom povlačenja ustanici su zarobili i sa sobom poveli 88 italijanskih vojnika. Italijanski vojnici koji su očekivali kobnu sudbinu bili su iznenađeni kada je njihovim ranjenicima pruženja medicinska pomoć, a sa njima dijeljene zalihe hrane. Najveći dio ovih vojnika kasnije je bio razmijenjen za zarobljene ustanike.

Jedan mali narod je u stoljećima svoje muke i nabrojenih žrtava pokazao da humanost, čojstvo i oprost čovjeka čini čovjekom. Bolne rane ne zacjeljuju otvaranjem rana drugima, dok osveta ne vraća najdraže. Ljudskost je ono što ostaje i odzvanja u vječnosti. U ime toga ovaj rad ćemo završiti citatom iz djela Primjeri čojstva i junaštva, crnogorskog vojvode Marka Miljanova Popovića-Drekalovića: