Prilikom prikaza borbe za uspostavljanje savremenih balkanskih država, koja se, uprkos svojoj složenosti, često definiše i kao borba za slobodu, nacionalne istoriografije ne zanemaruju ulogu velikih sila. Ipak, promjenjiva i složena mreža međunarodnih odnosa, koja se kroz vjekove i decenije neprestano mijenjala, nije uvijek dovoljno jasno sagledana. Razumijevanje pomenutog procesa podrazumijeva i analizu interesa država zaštitnica, interesa koji su često bili daleko od principa kojima su svoje djelovanje opravdavale, kao i stepena zavisnosti država klijenata u odnosu na njih. U tom smislu, ovaj pregled nastoji da koncizno prikaže ključne međunarodne uticaje i njihove promjene, te da ukaže na način na koji su oblikovali crnogorske bitke, političke odluke i posljedice koje su iz njih proistekle. Ovaj pregled pokušaće da crnogorsku istoriju sagleda kroz kontinuirani odnos unutrašnje borbe za autonomiju i državnost u odnosu na promjene međunarodnog poretka od kraja 18. vijeka do druge polovine 20. vijeka.
Kao što crnogorska borba nije počela bitkama na Krusima i Martinićima 1796. godine, tako ni diplomatska aktivnost vladika, guvernadura i glavara, kao ni interes velikih sila za autonomiju i nezavisnost Crne Gore, ne počinju krajem 18. vijeka. Zasebni pregovori plemena i knežina sa Mlečanima i drugim evropskim silama, kao i uloga crnogorskih plemena u Kandijskom i Morejskom ratu, predstavljaju važno nasljeđe crnogorskog otpora tokom 16. i 17. vijeka, ali i prostor za razumijevanje postepene evolucije ideje o zajedničkoj političkoj zajednici i državi.
Za razumijevanje kasnijeg razvoja posebno je važno sagledati činjenicu da su napori tadašnjih predvodnika obnove crnogorske nezavisnosti u izuzetno velikoj mjeri bili uslovljeni međunarodnim odnosima i promjenama u jačini snage ali i uticaja. Ova igra velikih sila je bila presudna na način na koji je „crnogorsko pitanje” postajalo predmet šire evropske politike. Uspostavljanje osnova moderne crnogorske države tokom vladavine Petra I Petrovića Njegoša bilo je tijesno povezano sa promjenama na međunarodnoj sceni. Slabljenje i decentralizacija Osmanskog carstva, uz rastuću sposobnost Ruske i Austrijske carevine da projektuju političku i vojnu moć, aktuelizovalo je pitanje položaja Crne Gore. Tokom 19. vijeka, odnosno tokom ključnih borbi za međunarodno priznanje nezavisnosti Crne Gore, značaj Istočnog pitanja na evropskom i globalnom planu dodatno je rastao, čime je Crna Gora sve snažnije ulazila u sferu interesa više velikih sila. Sukobljeni interesi velikih sila na Balkanu suštinski će oblikovati sudbinu Crne Gore i njenog društva ne samo do 1914. i 1918. godine, već i u međuratnom periodu, sve do 1941. godine.
Ishod antifašističke borbe, kako za Jugoslaviju tako i za Crnu Goru, promijeniće ovu paradigmu i, moguće po prvi put u novovjekovnoj istoriji regiona, otvoriti prostor za gotovo potpuno samostalno međunarodno djelovanje jedne balkanske države.
Uvodne napomene
Uloga Crne Gore u okvirima međunarodnih odnosa od kraja 18. vijeka do sredine 20. vijeka predstavlja temu koja, uprkos njenom značaju za razumijevanje političkih procesa na Balkanu, nije u dovoljnoj mjeri integrisana u sinteze evropske i svjetske istorije. To se naročito odnosi na istoriografije na engleskom jeziku, dok je interesovanje za Crnu Goru bilo izraženije u ruskoj, francuskoj i, u različitim periodima, italijanskoj i austrougarskoj diplomatskoj i istoriografskoj produkciji. Dodatno, i u domaćoj javnosti ne postoji dovoljno razvijena svijest, o uticaju međunarodne politike za nastanak, razvoj i nestanak novovjekovne crnogorske države.
Savremena analiza istorijskih narativa u okvirima međunarodnih odnosa sve više ukazuju na potrebu da se položaj Crne Gore analizira ne samo kao istorija jedne male balkanske države, već i kao konkretan primjer odnosa između male države i velikih sila. Takav pristup omogućava da se crnogorska politička i vojna istorija smjesti u širi kontekst transformacije odnosa evropskog sistema država.
Crnogorske vojne pobjede, diplomatske aktivnosti, teritorijalna proširenja i konačno puno međunarodno priznanje 1878. godine nijesu bili izolovani događaji. Oni su bili povezani sa slabljenjem i raspadanjem osmanske imperijalne strukture, rivalstvom velikih sila, promjenama evropske ravnoteže snaga i nastankom novih nacionalnih država na Balkanu. U tom smislu, pomenuti period može se posmatrati kao kontinuirani proces u kojem se položaj Crne Gore mijenjao od periferne oblasti osmanskog imperijalnog prostora do međunarodno priznate države, a zatim do teritorije uključene u novu jugoslovensku državnu strukturu. Istovremeno, iskustvo Jugoslavije poslije Drugog svjetskog rata otvorilo je novu fazu crnogorskog učešća u međunarodnim odnosima.
Istočno pitanje
Za razumijevanje međunarodnog položaja Crne Gore tokom 19. vijeka od posebnog značaja je koncept Istočnog pitanja. U najširem smislu, Istočno pitanje odnosilo se na rivalstvo evropskih velikih sila oko budućnosti Osmanskog carstva i njegovih teritorija i političkog nasljeđa.
Osmansko carstvo je tokom 18. i 19. vijeka postepeno gubilo dio svoje ranije vojne, finansijske i administrativne moći. Istovremeno, evropske sile nijesu imale usklađene interese prema budućnosti Balkana. Rusija je nastojala da proširi svoj politički uticaj na Balkanu i prema Crnom i Sredozemnom moru, pri čemu su veze sa slovenskim i pravoslavnim stanovništvom predstavljale jedan od važnih elemenata njene politike. Habsburška monarhija, a potom Austrijska i Austrougarska carevina, nastojala je da spriječi širenje ruskog uticaja i istovremeno osigura sopstveni položaj na Balkanu i Jadranu. Velika Britanija je, posebno tokom 19. vijeka, nastojala da očuva ravnotežu evropskih sila i svoje strateške interese na Mediteranu i putu prema Indiji. Francuska je, u različitim fazama, vodila politiku koja je zavisila od šire evropske ravnoteže i njenih mediteranskih interesa. Crna Gora je u takvom sistemu imala specifičan položaj. Vremenom, njena vojna autonomija i otpor osmanskoj vlasti činili su je relevantnim faktorom za velike sile, iako na prvi pogled njena teritorija i demografska osnova nijesu ukazivale na to.
U 17. i 18. vijeku crnogorski sukobi sa Osmanskim carstvom često su imali periferni karakter u odnosu na velike evropske ratove. Strateški značaj lokalnog otpora odgledao se kroz činjenicu da je prisiljavao Osmansko carstvo da angažuje dio svojih snaga na prostoru koji za suprotstavljene strane nije imao prevelikog značaja.
Ovaj odnos počeo je da se mijenja krajem 18. vijeka, kada su unutrašnje slabosti Osmanskog carstva postale sve izraženije. Gubitak sposobnosti centralne vlasti da efikasno kontroliše pojedine provincije omogućio je jačanje lokalnih centara moći. Na prostoru sjeverne Albanije posebno je značajnu ulogu imao Skadarski pašaluk.
U tom kontekstu treba posmatrati i crnogorske pobjede na Krusima i Martinićima 1796. godine. Ovi sukobi predstavljali su važnu prekretnicu u razvoju crnogorske političke i vojne autonomije. Istovremeno, karakter protivnika pokazuje koliko su odnosi između centralne osmanske vlasti i lokalnih struktura moći bili složeni. Crnogorski sukob nije uvijek bio neposredno sukob sa centralizovanom osmanskom državnom administracijom, već i sa lokalnim političko-vojnim strukturama koje su posjedovale značajan stepen autonomije. Zbog svega navedenog pobjede iz 1796. godine treba razumjeti istovremeno kao dio crnogorske borbe protiv osmanske i dominacije lokalnih vlasti ali i kao uvid u stanje šire krize osmanskog imperijalnog sistema.
Promjena međunarodnog sistema nakon Napoleonovih ratova dodatno je ograničila prostor za teritorijalno širenje Crne Gore. Bečki kongres 1814–1815. godine uspostavio je novu evropsku ravnotežu, tkz. Koncert Evrope, a Austrijska carevina je dobila kontrolu nad Bokom kotorskom, čime je Crnoj Gori onemogućeno da ostvari neposredan izlaz na Jadransko more. Značaj Boke kotorske nije bio samo lokalni. Njena geografska konfiguracija, prirodne luke i položaj na Jadranu davali su joj izuzetnu stratešku vrijednost. Za velike sile bilo je neprihvatljivo da tako značajan prostor dođe pod kontrolu male balkanske države čiji međunarodni položaj još nije bio formalno definisan u okviru evropskog sistema država.
U sljedećih par decenija međunarodni položaj Crne Gore počeo je da se mijenja. Nacionalni pokreti su potresali uspostavljenu stabilizacioni Koncert Evrope, a Krimski rat 1853–1856. godine ukazao je na promjene u politici evropskih sila ka Rusiji i Osmanskom carstvu. Poraz Rusije dovešće do privremenog slabljenja njenog uticaja, upravo u periodu jačeg međunarodnog prisustva crnogorskog pitanja.
Sve veća nestabilnost na Balkanu i sve izraženija uloga Crne Gore da bude predvodnik „oslobođenja”, ali i da na bojnom polju istrpi najveće napade, donosi joj veliku pažnju evropske diplomatije ali i javnosti. Posebnu ulogu u podizanju svijesti evropskih dvorova o Crnoj Gori imala je bitka na Grahovcu 1858. godine.
Crnogorska pobjeda nad osmanskim snagama imala je političke posljedice koje su prevazilazile neposredni vojni rezultat. Ona je pokazala da crnogorska vojska može uspješno djelovati protiv regularnih osmanskih jedinica i time je dodatno ojačala međunarodnu vidljivost Crne Gore. Značaj Grahovca treba, međutim, posmatrati u okviru šireg procesa. Crna Gora je tokom narednih decenija postajala sve značajniji faktor Istočnog pitanja, a taj proces se odvijao paralelno sa neočekivano brzim novim jačanjem uticaja Ruske carevine na Balkanu.
Crna Gora i Istočna kriza 1875–1878.
Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina 19. vijeka međunarodni položaj Balkana ponovo se mijenjao. Rusija je, nakon perioda ograničenog uticaja poslije Krimskog rata, počela intenzivnije da koristi veze sa pravoslavnim i slovenskim stanovništvom Balkana. Panslavizam, pravoslavna solidarnost i ruski geopolitički interesi djelovali su međusobno povezano, iako ih nije moguće svesti na jedinstvenu politiku. Velika istočna kriza 1875–1878. godine predstavljala je vrhunac ovog procesa. Ustanak u Hercegovini, sukobi Crne Gore i Srbije sa Osmanskim carstvom, ustanci u Bugarskoj i konačno Rusko-osmanski rat 1877–1878. godine doveli su pitanje budućnosti Balkana u središte evropske diplomatije.
Crna Gora je u ratovima 1876–1878. godine ostvarila značajne vojne uspjehe, i to ne samo na Vučjem dolu i Fundini, a njeno učešće bilo je dio šireg procesa slabljenja osmanske vlasti. Nakon ruske pobjede, Sanstefanskim mirom od 3. marta 1878. predviđeno je značajno teritorijalno proširenje Crne Gore, Srbije i drugih balkanskih država. Sanstefansko rješenje, međutim, nije bilo prihvatljivo za ostale velike sile jer je otvaralo mogućnost izrazitog povećanja ruskog uticaja na Balkanu.
Usljed svega navedenog, velike sile su sazvale Berlinski kongres koji je izmijenio značajan dio Sanstefanskog mirovnog aranžmana. Ugovor iz Berlina potvrdio je međunarodno-pravni status Crne Gore kao nezavisne države i predvidio njeno teritorijalno proširenje, ali je u odnosu na Sanstefanski ugovor obim tog proširenja izmijenjen, odnosno smanjen. Samim tim Berlinski kongres ne trebamo posmatrati samo kao događaj kojim je Crna Gora dobila međunarodno priznanje. On je istovremeno bio izraz pokušaja velikih sila da uspostave novu ravnotežu na Balkanu. Sudbina teritorija dodijeljenih Crnoj Gori pokazala je da formalna odluka velikih sila nije automatski značila njenu neposrednu realizaciju na terenu. Pitanja Plava, Gusinja i Ulcinja pokazala su koliko su lokalni akteri, stanovništvo i regionalni politički pokreti mogli uticati na sprovođenje međunarodnih odluka.
Samim tim je period nakon Berlinskog kongresa posebno značajan za razvoj crnogorske diplomatije. Međunarodno priznanje otvorilo je prostor za razvoj diplomatskih odnosa, ekonomskih veza i međunarodne pravne subjektivnosti, ali je istovremeno Crnu Goru uvelo u sistem u kojem je njen položaj zavisio od odnosa velikih sila.
Od punog međunarodnog priznanja do Prvog svjetskog rata
Nakon 1878. godine Crna Gora je nastojala da učvrsti svoj položaj kao međunarodno priznata država. Razvijala je diplomatske odnose sa evropskim državama i sklapala trgovačke i ekonomske sporazume. Dinastičke veze porodice Petrović-Njegoš sa evropskim dvorovima predstavljale su jedan od instrumenata međunarodne politike. Istovremeno, zavisnost od Rusije ostala je jedan od ključnih elemenata crnogorske spoljne politike. Ruska finansijska, vojna i politička podrška predstavljala je osnov za funkcionisanje crnogorske države i pored određenog koketiranja dvora na Cetinju sa drugim državama.
Odnosi Crne Gore sa drugim silama, posebno Austrougarskom, Italijom i Francuskom, pokazuju da crnogorska diplomatija nije bila potpuno svedena na odnose sa Rusijom. Naprotiv, crnogorska politika nastojala je da koristi konkurenciju velikih sila kako bi očuvala što širi prostor za sopstveno djelovanje. Savremena istraživanja upravo u odnosima Crne Gore sa Italijom i Austrougarskom, ali i Velikom Britanijom, Francuskom i SAD-om prepoznaju važan a ranije nedovoljno istražen aspekt njenog međunarodnog položaja.
Početkom 20. vijeka evropski sistem savezništava postajao je sve polarizovaniji dok su Balkanski ratovi 1912–1913. godine dodatno promijenili regionalnu ravnotežu. Crna Gora je u njima učestvovala kao međunarodno priznata država, ali je istovremeno postalo očigledno da se prostor za samostalnu politiku malih balkanskih država smanjuje usljed sve većeg uticaja velikih saveza.
Izbijanje Prvog svjetskog rata 1914. godine predstavlja posljednju fazu postojanja petrovićevske nezavisne crnogorske države. Crna Gora se uključila u rat na strani Antante i objavila rat Austrougarskoj. Međutim, njeni vojni i ekonomski kapaciteti bili su ograničeni. Crnogorska vojska zavisila je od savezničke pomoći u naoružanju, municiji, hrani i drugim materijalnim sredstvima. Ovaj aspekt rata posebno je važan jer se crnogorsko iskustvo ne može svesti na vojnu istoriju. Rat je imao snažne demografske i ekonomske posljedice, a okupacija zemlje 1916. godine dodatno je oslabila bilo kakvo preživjelo institucionalno nasljeđe. U godinama rata i okupacije međunarodni položaj Crne Gore dodatno se pogoršao, dok su sa slomom Centralnih sila i raspadom Austrougarske velike sile ušle u stvaranje novih država na prostoru bivših monarhija i otvorile pitanje budućeg državnog uređenja Balkana.
1918. godina i nasilna promjena međunarodnog statusa Crne Gore
Događaji iz 1918. godine predstavljaju jedno od najsloženijih pitanja crnogorske savremene istorije. Dok se u domaćem javnom diskursu oni često posmatraju kroz unutrašnju političku podjelu između pristalica i protivnika ujedinjenja sa Srbijom, istorijska analiza zahtijeva da se istovremeno uzmu u obzir kako unutrašnji politički procesi tako i međunarodni kontekst nastao završetkom Prvog svjetskog rata.
Velika narodna skupština u Podgorici, koja je zasjedala u novembru 1918. godine, donijela je odluke o detronizaciji kralja Nikole i dinastije Petrović-Njegoš i o ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom, odnosno njenom uključivanju u zajedničku državu Srba, Hrvata i Slovenaca. Postojanje i način donošenja tih odluka, kao i njihov pravni i politički legitimitet, i dalje se u dijelu međunarodne literature označavaju kao predmet dugotrajnih istoriografskih i političkih rasprava, iako su nacionalna i međunarodna ljevičarska literatura prije nekoliko decenija definisali ove odluke kao nelegitimne i kao akt agresije.
Važno je, međutim, naglasiti da međunarodni kontekst nije moguće zanemariti. Nakon završetka rata velike sile su učestvovale u stvaranju novog evropskog poretka i iscrtavanju mapa novih evropskih država. Nova mapa Evrope trebala je da posluži kao balans za novu stabilnost na kontinentu, odnosno brana nove ekspanzije Njemačke. S tim ciljem kreirana je i Jugoslavija, a u toj igri nije bilo mjesta za Crnu Goru. Međutim, mora se uzet u obzir kontekst da je Crna Gora tokom rata izgubila efektivnu kontrolu nad sopstvenom teritorijom, da je tekao proces radikalne degradacije njene međunarodne pozicije uz činjenično stanje nestabilnih unutrašnjih političkih procesa, vojne situacije i kompleksnih srpsko-crnogorskih odnosa.
Nestanak Crne Gore i prva Jugoslavija
Nakon 1918. godine Crna Gora je uključena u novu jugoslovensku državnu strukturu. Time je prestao njen prethodni međunarodno-pravni status zasebne države, međutim, to nije značilo kraj procesa u kojima je pitanje crnogorskog političkog statusa ostalo predmet internih političkih sukoba, jakog aktivizma i međunarodne diplomatske komunikacije. Ipak, sa komplikovanjem evropskih i globalnih odnosa usljed rasta komunizma, fašizma i nacizma, crnogorsko pitanje je polako postalo potisnuto, a na unutrašnjem planu standardnom zeleno bijelom sukobu pridodata je crvena strana.
Kraljevina SHS, a od 1929. godine Kraljevina Jugoslavija, razvijala je spoljnu politiku u složenom evropskom sistemu. Francuska je u međuratnom periodu predstavljala jedan od ključnih jugoslovenskih međunarodnih oslonaca, dok su odnosi sa susjednim državama i velikim silama bili određeni promjenjivim faktorima bezbjednosnih, ekonomskih i političkih interesa. Tokom druge polovine tridesetih godina došlo je do postepenog približavanja Kraljevine Jugoslavije ekonomskom uticaju nacističke Njemačke. To nije bilo samo pitanje političkog opredjeljenja, već i posljedica promjena u evropskim ekonomskim odnosima i činjenici da su odnosi sa zapadnim ekonomskim partnerima postajali sve ograničeniji. Očekivano, rast njemačkog uticaja imao je sve veće političke posljedice za Jugoslaviju.
Drugi svjetski rat i međunarodni položaj jugoslovenskog pokreta otpora
Drugi svjetski rat otvorio je potpuno novu fazu međunarodne istorije jugoslovenskog prostora. Narodnooslobodilački pokret, predvođen Komunističkom partijom Jugoslavije i Josipom Brozom Titom, postepeno je izrastao u najznačajniju oružanu snagu otpora na teritoriji okupirane Jugoslavije ali i Evrope.
Već tokom 1943. godine zapadni saveznici sve jasnije su procjenjivali vojni značaj partizanskog pokreta, samim tim na Teheranskoj konferenciji krajem 1943. godine savezničke sile donijele su odluku o pružanju značajne materijalne i operativne podrške jugoslovenskim partizanima. Ovdje je potrebno izbjeći pojednostavljivanje prema kojem je Teheranska konferencija „stvorila” buduću Jugoslaviju. Ona je predstavljala važnu promjenu u savezničkoj politici prema jugoslovenskom ratištu i potvrdu vojnog značaja partizanskog pokreta, ali je pitanje budućeg političkog uređenja Jugoslavije zavisilo od niza procesa koji su se odvijali tokom 1944. i 1945. godine.
U završnim operacijama 1944. i 1945. godine jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije oslobodile su veliki dio jugoslovenske teritorije. Crvena armija učestvovala je u operacijama u Srbiji i Vojvodini, dok su na drugim područjima jugoslovenske partizanske jedinice izvodile velike operacije uz savezničku materijalnu i logističku pomoć.
Crna Gora je u tom procesu imala značajnu vojnu ulogu. Osim nesrazmjerno brojnog ljudstva koje je dala, na njenoj teritoriji tokom cijelog Drugog svjetskog rata vođene su brojne operacije protiv njemačkih i kolaboracionističkih snaga. Pored toga, na prostoru Crne Gore djelovale su i savezničke vojne misije.
Posebno mjesto zauzima prisustvo britanskih jedinica i saradnja sa jugoslovenskim partizanskim formacijama u operacijama na području Crne Gore i Hercegovine. Operacije u okolini Nikšića u jesen 1944. godine predstavljaju primjer neposredne vojne saradnje britanskih i partizanskih snaga u završnim operacijama protiv njemačkih jedinica. Više britanskih autora navodi da su ove operacije jedini primjer zajedničkih borbi britanskih i komunističkih jedinica u svijetu.
Obnova Crne Gore i Jugoslavija između Gvozdene zavjese
Nakon završetka rata formirana je Federativna Narodna Republika Jugoslavija. Crna Gora postala je jedna od šest federalnih republika nove države, samim tim obnovivši svoj državni status. Time je dobila novi institucionalni položaj unutar jugoslovenskog federalnog sistema, ali je njena međunarodna politika bila objedinjena na nivou savezne države.
Period između 1945. i 1948. godine karakterisala je bliska politička i ideološka povezanost Jugoslavije sa Sovjetskim Savezom. Međutim, sukob Tito–Staljin 1948. godine doveo je do dramatične promjene međunarodnog položaja Jugoslavije. Rezolucija Informbiroa označila je početak perioda u kojem je Jugoslavija bila suočena sa pritiskom Sovjetskog Saveza i država istočnog bloka. Istovremeno, odnosi sa zapadnim državama postajali su složeniji i pragmatičniji. Jugoslavija je postepeno izgradila specifičnu poziciju između dva bloka. Ovaj ishod posljedica je velikog vojnog uspjeha tokom Drugog svjetskog rata i diplomatskih napora novog sistema, ali i međunarodnih odnosa koji su pritisak između dva bloka izmjestili iz Evrope ka proksi sukobima u Koreji i drugdje.
Upravo je ova transformacija omogućila razvoj jugoslovenske spoljne politike koja se ne može u potpunosti svesti ni na sovjetski ni na zapadni model. Tokom pedesetih godina Jugoslavija je razvijala odnose sa državama Azije i Afrike koje su prolazile kroz proces dekolonizacije, kao i sa drugim državama koje nijesu željele da se svrstaju u jedan od dva dominantna hladnoratovska bloka. Za istoriju Crne Gore značajno je učešće crnogorskih političara, diplomata, vojnih lica i drugih državnih službenika u jugoslovenskom sistemu. Crna Gora je kroz federalne institucije i saveznu diplomatsku službu, u odnosu na broj stanovnika, objektivno imala natprosječnu zastupljenost u međunarodnim aktivnostima Jugoslavije.
Istorija Crne Gore od kraja 18. do sredine 20. vijeka pokazuje da se politički i vojni razvoj zemlje ne može adekvatno razumjeti izvan međunarodnog konteksta. Od Krusa i Martinića, preko Grahovca, ratova 1876–1878. i Berlinskog kongresa, do Prvog svjetskog rata i događaja 1918. godine, crnogorska istorija je bila neposredno povezana sa transformacijom evropskog međudržavnog sistema i odnosima između velikih sila.
Istočno pitanje predstavljalo je jedan od osnovnih međunarodnih okvira u kojem se razvijala crnogorska državnost tokom 19. vijeka. Crna Gora je koristila promjene u ravnoteži velikih sila kako bi proširila svoju autonomiju i teritoriju, dok su velike sile istovremeno nastojale da njene uspjehe uključe u širi sistem ravnoteže na Balkanu.
Iako je za Crnogorce tog vremena Berlinski kongres 1878. godine predstavljao svijevrsno razočaranje, uslijed revizije Sanstefanskih proširenja, iz današnje perspektive on se smatra prekretnicom jer je Crna Gora ne samo dobila puno međunarodno priznanje, već je ušla u novi sistem balkanskih i širih regionalnih odnosa. Međunarodno priznanje nije značilo potpunu nezavisnost od uticaja velikih sila. Nakon 1878. godine Crna Gora je ušla u složeniji sistem međunarodnih odnosa u kojem su ruska podrška, austrougarski i italijanski interesi na Jadranu, kao i politika drugih evropskih sila oblikovali prostor njenog političkog djelovanja.
Prvi svjetski rat doveo je do sloma dotadašnjeg evropskog sistema. Crna Gora je, kao država na strani Antante izašla iz rata vojno i ekonomski uništena, a njen međunarodno-pravni položaj bio je radikalno promijenjen u procesu stvaranja nove jugoslovenske države. Samim tim događaji iz 1918. godine zahtijevaju istovremeno proučavanje unutrašnjih političkih sukoba i međunarodnog konteksta u kojem je nastajao novi evropski poredak.
Drugi svjetski rat otvorio je novu fazu. Međunarodna podrška Narodnooslobodilačkom pokretu, njegovo priznanje kao važnog saveznika i konačna pobjeda partizanskih snaga omogućili su stvaranje nove Jugoslavije. Crna Gora je u toj državi dobila status republike, federalne jedinice i učestvovala u njenim političkim i diplomatskim strukturama višestruko značajnije od njene ekonomske i populacione zastupljenosti. Poslije 1948. godine Jugoslavija je razvila specifičan međunarodni položaj između dva hladnoratovska bloka, a kasnije je postala jedan od ključnih aktera Pokreta nesvrstanih. Time je jugoslovenska diplomatija predstavljala novu fazu međunarodnog djelovanja prostora kojem je Crna Gora pripadala, a crnogorski političari i diplomate učestvovali su u izgradnji te politike.
Iz ove perspektive istoriju Crne Gore potrebno je proučavati na najmanje dva međusobno povezana nivoa. Prvi je unutrašnji razvoj crnogorske države, društva, institucija i vojske. Drugi je međunarodni sistem u kojem su djelovali Crna Gora i njeni politički akteri. Tek njihovim povezivanjem moguće je razumjeti zbog čega su pojedine vojne pobjede imale međunarodne posljedice, zbog čega pojedini diplomatski uspjesi nijesu uvijek rezultirali očekivanim teritorijalnim dobicima i zbog čega su promjene međunarodnog sistema često presudno uticale na unutrašnji razvoj Crne Gore.