U drugoj polovini 1944. godine, vojna sila Njemačke i njenih saveznika, pod sve žešćim udarima antifašističkih snaga, bila je primorana da skraćuje svoje frontove i da krene u povlačenje sa Balkana. U to vrijeme Njemačke snage u Crnoj Gori su bile skoncentrisane na crnogorskom primorju, na Cetinju, u dolini Zete i u Nikšiću. Najveći dio ostale teritorije je bio oslobođen.
U takvoj situaciji, štab Drugog udarnog korpusa NOVJ je 13. septembra 1944. godine predložio Vrhovnom štabu da se formira Deseta crnogorska brigada. Po tome prijedlogu, Vrhovni štab je 15. septembra izdao naredbu o formiranju Desete crnogorske narodno oslobodilačke udarne brigade. Prema naredbi, u njen sastav ulaze Izviđački bataljon Štaba Drugog udarnog korpusa, jedan bataljon Nikšićkog Narodno-oslobodilačkog partizanskog odreda i dva bataljona iz Lovćenskog NOP odreda, s tim što će se ovi bataljoni popuniti ljudstvom iz ostalih NOP odreda.
Brigadu je formirao Štab primorske operativne grupe na prostoru Lovćenskog odreda. Po naredbi kojom je formirana, imenovan je Štab Desete crnogorske brigade u sljedećem sastavu: komandant, kapetan Nikola Banović, politički komesar, major Stevo Kovačević, zamjenik komandanta, poručnik Nikola Živković, načelnik štaba, kapetan Vladimir Dragović, a odlukom CK KPJ, nešto kasnije, za partijskog rukovodioca, pomoćnika političkog komesara, imenovan je Milorad Zarubica. Do njegovog imenovanja, tu dužnost u brigadi je vršio Blažo Vučković. Po ovlašćenju dobijenom od Štaba Drugog udarnog korpusa, Štab primorske operativne grupe je imenovao štabove bataljona i komande četa u sastavu brigade.
Brigada je formirana 18. 11. 1944. godine, u selu Buronji u Lješanskoj nahiji. Formiranju je prisustvovao i sekretar PK KPJ za Crnu Goru Blažo Jovanović. Istoga dana su formirani bataljoni i niže vojne formacije i imenovano njihovo vojno-političko rukovodstvo. Na dan formiranja, brigada je brojala 850 boraca, dok je do kraja rata kroz njene redove prošlo oko 1600 boraca, od kojih je bilo 101 žena.
Nakon formiranja, brigada je počela da djeluje i zaposijeda položaje na prostorima Lješanske i Riječke nahije, prema Danilovgradu kao i Katunske nahije, gdje je njen peti bataljon uspio da oslobodi Čevo. Brigada se prikupila na Trešnjevu, gdje je 26. septembra postrojena radi čitanja naredbe o formiranju i polaganja vojničke zakletve. Već narednog dana izdata je zapovijest o napadu na njemačke i četničke posade na prostoru Krivošije i Grahovo, koje je neprijatelj ponovo preuzeo ali ne za dugo jer ih je Brigada vrlo brzo po drugi put zauzela. Prije napada na Grahovo i njegovog oslobađanja, upućen je poziv zavedenim četnicima da izađu na slobodnu teritoriju i predaju se partizanima, što je jedan broj njih i učinio. Dva bataljona Desete crnogorske (drugi i peti) i treći bataljon Šeste crnogorske brigade, uspjeli su u noći između 20. i 21. oktobra da oslobode Grahovo. Tom prilikom je uništen ili zarobljen dio njemačke posade a zarobljeno je i 60 četnika. Osvajanje Grahova i Krivošija bilo je izuzetno značajno za dalje nastupanje ka Boki Kotorskoj i Cetinju.
Deseta crnogorska je nastavila da nastupa ka Cetinju. Na komunikaciji Kotor — Cetinje. Njemci i četnici su držali nekoliko jakih posade na više tačaka, dok su se u samom Cetinju nalazile jake neprijateljske snage. Štab brigade je saopštio 4. novembra da su likvidirana neprijateljska utvrđenja na toj komunikaciji i da je brigada spremna za konačni napad i oslobađanje Cetinja.
U prvom napadu na Cetinje, koji je izveden između 6. i 7. novembra pored Desete, učestvovao je prvi bataljon Šeste crnogorske brigade i dio Lovćenskog odreda. Zauzeti su djelovi grada, ali ne i utvrđene tačke u centru grada, koje su držale jake njemačke, italijanske i četničke snage, a tim prije što je neprijatelj ubrzo dobio značajno pojačanje iz Podgorice. Ponovni, žestoki i dobro isplanirani napad izvršen je u noći između 12. i 13. novembra. Desetoj brigadi je sadejstvovao i jedan bataljon narodne odbrane. Snažnu podršku je pružila i artiljerija djelovanjem na zadate ciljeve, ali i vodeći strogo računa da se od toga djelovanja, kao i planiranog neprijateljskog miniranja, sačuvaju građani i značajni objekti u gradu. Uz veliko oduševljenje boraca i građana Cetinje je oslobođeno u zoru 13. novembra. U borbama za oslobođenje Cetinja poginulo je 33 borca.
Koliki je bio strateški ali i emotivni značaj te pobjede, svjedoči i izjava komandanta Nikole Banovića, koju je dao za Zbornik sjećanja o Desetoj brigadi. Pored ostalog on kaže: „Bili smo radosni što će nam biti dodijeljena ta časna uloga da, kao najmlađa crnogorska brigada, oslobodimo Cetinje.”
I dalje: „Staro shvatanje Crnogoraca, vuče korijene iz daleke prošlosti, da Crna Gora nije slobodna ako neprijatelj drži Cetinje. Pored želje da uništimo neprijatelja u Cetinju, grad nas je privlačio i kao istorijsko mjesto, čija je uloga u crnogorskoj prošlosti bila veoma značajna”.
Nakon oslobođenja Cetinja, neprijateljske snage su se izvukle i povlačile ka Podgorici a pratile su ih, nanoseći im gubitke, jedinice Desete crnogorske i Lovćenskog NO odbora. Oslobodili su 14. novembra Rijeku Crnojevića a sljedećih dana Lješansku nahiju sve do rijeke Sitnice. Neprijatelj je nastavio povlačenje ka Nikšiću a kasnije, zbog jakih udara partizanskih jedinica, u povlačenju je krenuo ka Kolašinu. U tim okršajima djelovalo je više parizanskih jedinica. Deseta brigada je djelovala na prostoru oko Danilovgrada da bi ga, zajedno sa Prvom Bokeškom, i oslobodila 8. decembra. Pojedini bataljoni su dalje dobijali različite rasporede i zadatke. Prvi i drugi su dobili zadatak da se hitno prebace na crnogorsko primorje, četvrti je oslobodio Spuž, treći i peti djeluju ka desnoj obali Morače. Četvrti je dalje, u sadejstvu sa Prvom bokeškom, te Lovćenskim i Zetskim odredom, uspio da zauzme položaje s kojih su mogli da krenu u odsudnu bitku za oslobođenje Podgorice. Podgorica je oslobođena 19. decembra nakon čega je nastavljeno gonjenje neprijatelja ka Bioču. Nakon toga, jedinice Desete brigade su prebačene na crnogorsko primorje, Donju Crmnicu i Krajinu prema albanskoj granici. Brigada je stavljena pod neposrednu komandu Štaba drugog udarnog korpusa.
Nakon oslobađanja većeg dijela Istočna Bosne, ostao je veliki broj četničkih snaga u pozadini frontova prema okupatoru. Pojedini bataljoni su prebačeni ka tim prostorima i dobili zadatak da se bore protiv tih snaga. To su bili veoma složeni zadaci jer se trebalo boriti sa odmetnicima koji su nekad pljačkali i terorisali narod a nekad i bili pomagani od naroda. U tim uslovima bila je neophodna velika obazrivost i korektan odnos prema narodu jer je on bio izložen žestokim pritiscima i propagandi, čime je kod njega izazivan strah, međunacionalna mržnja i nevjerica prema vlasti. S toga, su jedinice Desete brigade preduzimale veoma intenzivan politički i kulturni rad sa stanovništvom. Takva politika je dosta brzo dala jako dobre rezultate koji su se ogledali u sve većoj saradnji naroda sa borcima na otkrivanju i likvidiranju odmetnika. Uz to, naredni izbori na tome prostoru su protekli bez bilo kakvih problema, a liste narodnog fronta dobile su jako visok procenat ostvarenih glasova. Do kraja 1946. godine, brigada je uništila gotovo sve odmetničke grupe.
Ova brigada je i poslije rata bila u ratnom stanju. U to vrijeme nanijela je neprijatelju velike gubitke: ubijeno je više od 900 Njemaca, oko 50 italijanskih vojnika, preko 1.200 četnika i ustaša. Ako se tome dodaju i ranjeni, onda je izbačeno iz stroja preko 3.000 neprijateljskih vojnika. Uz to, zaplijenjena je značajna količina naoružanja, motornih vozila, tenkova i ostalog ratnog materijala. Brigada je imala, nažalost, i velike žrtve. Poginulo je 184 borca a ranjeno 350, što zajedno čini više od polovine borbenog stanja prilikom formiranja.
Uz izuzetna borbene dejstva brigade, u kojima je oslobođen značajan dio Crne Gore treba posebno istaći i njen partijsko politički rad, kako u samoj brigadi tako i na terenu. To je bila direktiva partijskog i vojnog vrh nametnuta svim jedinicama. Ova brigada je za takvo djelovanje imala i dodatne razloge. Ona je dobrim dijelom popunjavana novim borcima, nekad čak i onima koji su ranije bili pripadnici četničkih jedinica. Uz to, posebno nakon oslobođenja, u toku otkrivanja i uništavanja odmetnika, trebalo je širiti pravu propagandu na terenu i vraćati povjerenje lokalnog stanovništva. U tome djelovanju, kadrovi koji su se bavili ovim djelovanjem, postizali su izuzetne rezultate, kako među borcima tako i kod naroda na prostorima na kojima je djelovala brigada.
Deseta crnogorska NOU brigada prestala je da postoji kao samostalna 9. marta 1946. godine. Cijeneći borbene rezultate, kao i žrtve koje je imala, preživjeli borci su s pravom mogli biti ponosni na svoju Desetu crnogorsku udarnu brigadu.