Prva Crnogorska brigada narodne odbrane kao sastavni dio Korpusa narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ) formirana je sredinom avgusta 1944. godine. Zbog nepostojanja originalnog dokumenta o njenom formiranju za dan formiranja uzima se 15. avgust 1944. godine, datum kada je posebnom Naredbom Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije — Povjereništva za narodnu odbranu, koju je potpisao vrhovni komandant NOV i POJ — povjerenik za NO — maršal Jugoslavije Josip broz Tito, formiran Korpus narodne odbrane Jugoslavije. Korpus NOJ osnovan je „radi obezbjeđenja pozadine NOVJ i održavanja reda na oslobođenoj teritoriji”. Naredbnom o osnivanju i pratećim Uputstvom za osnivanje i organizaciju KNOJ-a, Korpusu su, između ostalog, stavljeni u dužnost zadaci: borbe sa antinarodnim ustanicima u pozadini NOVJ i likvidacija četničkih, ustaških, bjelogardejskih i drugih antinariodnih bandi na oslobođenoj teritoriji Jugoslavije, obezbjeđenje centralnih organa vlasti, čišćenje tek oslobođenih teritorija od ostataka neprijateljskih jedinica, špijuna i diverzanata koje je neprijatelj ostavio u pozadini NOVJ, obezbjeđenje luka, obala i državnih granica, obezbjeđenje najvažnijih željezničkih i automobilskih puteva i mostova, i sl.
Do formiranja KNOJ-a sa precizno utvrđenim zadacima na oslobođenoj teritoriji na prostoru Jugoslavije, zadatke obavještajnog rada i manje zahtjevnih operativnih oružanih akcija u pozadini NOVJ tokom prvih ratnih godina obavljale su posebne službe organizovane na ad hoc osnovi prema uslovima i okolnostima, što je kulminiralo formiranjem Odjeljenja za zaštitu naroda (OZN) pri Povjereništvu za narodnu odbranu Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije 13. maja 1944. godine. OZN, u narodu prepoznata kao OZNA, formirana je sa zadatkom borbe protiv neprijateljske agenture, obavještajnih službi i policija, zatim, prodora u njihove centre i institucije, paralisanje rada zapadnih oibavještajnih službi, otkrivanje neprijateljskih elementa u vojsci i na oslobođenoj teritoriji, i sl. Jačanje uloge i mjesta OZNE podrazuimijevalo je i formiranje manjih borbenih jedinica (četa, bataljona) od kojih je najveći broj integrisan u Korpus narodne odbrane Jugoslavije poslije njegovog formiranja 15. avgusta 1944. godine. Otuda često u dokumentima iz ovog vremena nailazimo na pogrešno korišćenje termina „bataljon OZNE” umjesto „bataljon KNOJ-a”.
KNOJ je od momenta konstituisanja do kraja ratnih operacija u maju 1945. godine u svom sastavu imao 7 divizija, koje su uključivale po nekoliko brigada. Izuzetak je bila tek formiranja Prva crnogorska brigada narodne odbrane koja je bila potčinjena direktno komandi KNOJ-a. U oktobru 1945. godine formirana je 6. Crnogorska divizija KNOJ-a u čiji sastav je u ušla i Prva Crnogorska brigada NO. Komandni sastav Brigade činili su Vlado Raičević, komandant, Zarija Stojović, komesar. U periodu poslije kraja 1945. do polovine 1947. godine na mjestu komandanta Prve CG brigade NO smjenjivali su se Krcun Mašanović, Vojin Srdanović, Ljubo Borovinić, i Marko Katnić, dok je dužnost komesara obavljao Mićan Petričević i, kraće vrijeme, Božo Stojanović.
U Prvu CG Brigadu narodne odbrane ušli su postojećih 6 bataljona OZNE koji su djelovali na teritoriji Crne Gore. To su bili: Prvi — za teritoriju Nikšićkog sreza, Drugi — za Podgoricu i Danilovgrad, Treći — za Berane i Andrijevicu, Četvrti — za Kolašin, Peti — za srez Šavnik, Šesti — za srezove Cetinje i Bar. Tokom operativnih dejstava dolazilo je do neophodnih izmjena u organizaciji Brigade (smanjenje broja bataljona, formiranje novih). Brojno stanje Brigade na dan formiranja iznosilo je oko 510 boraca, s tim što se broj uvećavao da bi već krajem oktobra u Brigadi bilo oko 1100 boraca. Zbog geografske udaljenosti bataljoni su u operativnim dejstvima tokom prvih nedjelja i mjeseci imali visok stepen samostalnosti, a najveći broj akcija izvodili su u sadejstvu sa postojećim operativnim jedinicama NOVJ i organima OZNE.
Najznačajnije vojne operacije u kojima su učestvovali bataljoni Prve crnogorske brigade NO, u sadejstvu sa jedinicama NOVJ, odvijale su se u centralnom i sjevernom dijelu Crne Gore. U tzv. Durmitorskoj operaciji u avgustu 1944. godine, kada su neprijateljske jedinice pokušale da okruže i unište snage NOV i ranjenike na oslobođenoj teritoriji u sjevernoj Crnoj Gori. Praktično svi bataljoni Brigade učestvovali su, u sadejstvu sa jednicama 2. Udarnog korpusa, privremeno operativno potčinjeni štabovima određenih brigada 3. Udarne divizije, u žestokim borbama protiv njemaca, četnika i balista.
U sadejstvu sa 7. Omladinskom crnogorskom brigadom na Ćeranića gori u rejonu Krnova razbijen je četnički Gvozdeni puk Pavla Đurišića. U novembru mjesecu izvršena je najveća koncentracija jedinica Brigade u rejonu Kolašina, poslije čega je izvedena šira akcija uništenja četničko balističke grupacije na prostoru Vrmoše, na teritoriji Sjeverne Albanije. Jedinice Brigade učustvuju septembra 1944. do januara 1945. godine u završnim borbama za oslobođenje gradova. Paralelno sa uspješnim izvršenjem zadataka iz Naredbe o osnivanju KNOJ-a, Brigada, u sadejstvu sa drugim jednicama NOVJ, učestvuje u borbama sa četnicima na prostoru Pive, Drine i Zelengore tokom maja 1945, zatim u likvidaciji kontrarevolucionarnih balističkih grupa na KiM, i drugim borbenim akcijama.
Kontinuirano jačanje Brigade omogućilo je upućivanje jednog broja boraca u operativne sastave jedinaca KNOJ-a u druge zone operacija za oslobođenje zemlje. Tako je konstituisan posebni bataljon od oko 300 odabranih boraca koji je upućen u sastav Beogradske brigade NO i koji je djelovao na prostoru tek oslobođenog Beograda na obezbjeđenju najviših isntitucija i ličnosti i uništavanju ostataka neprijateljskih formacija. Dalje, zbog specifičnih potreba u graničnim zonama, u Makedoniju je upućen aprila 1944. posebni bataljon iz Prve CG brigade NO od 800 boraca. Bataljon je kasnije prekomandovan prema Sremskim Karlovcima radi kraćeg oporavka, zatim na prostor Istočne Bosne, zatim Moslavine, pa zapadne Bosne, da bi se početkom 1947. godine vratio u Crnu Goru i nastavio, zajedno sa ostalim borcima Prve CG brigade NO učestvovao u konačnom obračunu sa ostacima neprijatelskih formacija i pojedinaca.
Nakon definitivnog oslobođenja zemlje u maju 1945. godine jedinicie KNOJ-a nastavile su borbu sa velikim brojem odmetničkih grupa iz redova kolaboracionističkih formacija. Problem u neutralisanju ovih elementa bio je, osim njihovog broja, i njihova odlučnost, posebno nekih pojedinaca, da do krajnjih granica istraju na besmislenom pokušaju onemugućavanja uspostavljanja ustavnog sistema i normalnog fuunkcionisanja države i njenih organa. U tom smislu Prva crnogorska brigada NO imala je posebno zahtjevan zadatak. Ostaci četničkih i nacionalističkih elemenata, zatim balističkih formacija i dr., zadavali su dosta muke i, nažalost, uspijevali da izvrše niz zločina i nanesu ogromnu štetu društvenom dobru i imovini građana. U jednoj od takvih akcija 6. februara 1946. godine ubijen je i komandant Brigade Krcun Mašanović.
Nakon likvidacije posljednih neprijateljskih grupa (polovina 1947) izvršena je reorganizacija KNOJ-a. U aprilu ove godine, prelaskom na pukovsku organizaciju ukida se formalno naziv Prva Crnogorska brigada NO. Značajno se unaprjeđuje sistem osmatranja i obezbjeđenja graničnog pojasa. Proces modernizacije JNA doveo je do konačnog rasformiranja KNOJ-a u martu 1953. kada njegove zadatke na unutrašnjem sektoru bezbjednosti preuzima Narodna milicija, a zadatke na granicama specijalizovane granične jedinice JNA, odnosno Komanda graničnih jedinica.
U stroju Prve crnogorske udarne brigade NO našli su se prekaljeni i idejno izgrađeni borci. Mnogi od njih preuzeli su odgovrne dužnosti u JNA i državnim i društvenim organima. Četvorica boraca: Janko Đonović, Gojko Radović, Savo Kadović i Rako Mugoša proglašeni su za narodne heroje. Izvršavajući časno odgovorne i delikatne zadatke u „ratu poslije rata” poginuo je 121 borac Brigade. Oni su zajedno sa još 2500 poginulih boraca KNOJ-a na prostoru Jugoslavije dali živote ne dočekavši blagodeti slobode i nezavisnosti nove Titove samoupravne i nesvstane Jugoslavije.