U NOB-u, sa puškom u ruci, iz Crne Gore je učestvovalo 2.546 žena, 483 su poginule, 12.108 je bilo u logorima i zatvorima, đe je 71 umrla, dok su 1.754 strijeljane ili obješene
Vjekovna crnogorska borba za slobodu ispisala je nezaboravni spomenar junaka i prvaka, koji su u prvom stroju sa sabljom, mačem, puškom, ponekad goloruki, ginuli čuvajući ognjište, familiju, obraz, državu i „slobodu svetu”.
U tom svijetlom pomeniku, u svim zemanima, posebno mjesto pripada ženama, Crnogorkama svih vjera i nacija. Bile su viteški hrabre — i onda kada su brašnjenik danima u uprt do bojišta nosile, i kada su džebanu dodavale, hajdukovale i komitovale, žandarmima prkosile, na mitinzima zborile, u kazamatima muški mučenja podnosile, u borbi na bunkere bombe bačale, ranjenike izvlačile i vidale, sa vješala slobodi klicale, svijetlim primjerima istoriju hrabrosti i slobodarstva ispisivale.
Svi crnogorski oslobodilački ratovi imaju svoje heroine, nepravedno skoro zaboravljene, i one davno pređe pjesme „…Ljuba mlada, ama soko sivi, puni puške svome gospodaru”, pa one sa crnim maramama vazda u žalosti, jer su jedinca ili po tri sina, brata, muža, đevera, šćer izgubile, pa one sa Vučjeg Dola i Grahovca, sa Krusa i Martinića, sa Skadra i Mojkovca, i one skojevke između dva svjetska rata, što su na mitinzima protiv vlasti prvačile, u odbranu Španije kretale, na Belveder crnogorski ponosno stajale.
Istorija novija nešto je pravednija, jer podacima opominje i podsjeća — u NOB-u sa puškom u ruci iz Crne Gore je učestvovalo 2.546 žena, 483 su poginule, 12.108 je bilo u logorima i zatvorima, đe je 71 umrla, dok su 1.754 strijeljane ili obješene.
U ovoj prilici, uz Međunarodni dan žena, đe Crnogorke barjak viteštva i časti nose, podsjećamo na heroine Ljubicu Popović, Đinu Vrbicu i Jelenu Ćetković, čija imena nose dječji vrtići u Podgorici, na čije biste su vijence nezaborava, sjećanja i poštovanja položile delegacije Saveza boraca NOR-a i antifašista Crne Gore i Udruženja boraca NOR-a i antifašista Podgorice.
„Sa Lovćena kliče vila…”
Sa medunskog ognjišta „čojstva i junaštva” zarana je u borbu za slobodu krenula Ljubica Popović, heroina nezaboravnog osmijeha i viteške hrabrosti. Školovanje počinje na Cetinju i u Senti, Trgovačku akademiju pohađa u Podgorici i Subotici, nakon čega, kao član SKOJ-a i KPJ, aktivno djeluje u „studentskoj samopomoći” u zavičaju, đe počinje revolucionarni rad u Monopolu duvana u Podgorici, zajedno sa Đinom Vrbicom i Jelenom Ćetković. Tokom sezone Monopol je zapošljavao oko 1.500 radnica koje su zbog otežanih uslova štrajkovale, a poslodavci odgovarali: „Gospođice, ako vam se ne sviđa, možete napustiti rad, jer na ulici ima dosta radnica koje će vas rado zamijeniti”.
Između dva svjetska rata, jačao je oslobodilački revolucionarni pokret zbog potlačenosti i teškog života u „tamnici naroda”, kako je nazivana tadašnja Jugoslavija. Među skojevcima i komunistima bilo je sve više žena. Tako hroničar zapisuje da je krajem 1935. godine, od 610 članova Partije u Crnoj Gori, bilo 12 žena: Božana Vučinić, Lidija Jovanović, Jelena Ćetković, Vasa Pavić, Olga Lekić, Katica Matković-Muk, Milica Vuletić, Bojana Ivanović, Danka Kovačević, Vasiljka Đurović, Milica Lopičić i Đorđina Đina Vrbica
Istaknuta skojevka i borac za radnička prava Ljubica Popović postaje član Mjesnog i Okružnog komiteta KPJ za Podgoricu i Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Crnu Goru i Sandžak. U pripremi Trinaestojulskog ustanka pokazuje izuzetnu posvećenost i hrabrost, kao delegat učestvuje u radu Prve konferencije Crnogorske narodne omladine 30. novembra 1941. u piperskom selu Kopilju.
Nakon povlačenja partizanskih snaga za Bosnu, početkom 1942. godine, po zadatku Partije ostaje kao ilegalac na terenu. U izvještaju Pokrajinskog komiteta KPJ iz tog vremena piše: „…neprekidne hajke i poćere protiv partizanskih grupa, zasjede, pretresi terena, iseljavanje planinskih sela, zabrana svakog kretanja, strijeljanja… što je unijelo u mase zaplašenost i strah, tako da smo bili izolovani od naroda”.
U tim, gotovo nemogućim, uslovima Ljubica Popović je formirala partijske i skojevske organizacije, pripremala oružane akcije, pomogla da Blažo Jovanović, sa nekoliko članova Pokrajinskog komiteta KPJ, pređe na područje Albanije.
Tokom progona od domaćih izdajnika, partizanska trojka Ljubica Popović, Raško Božović i Radomir Nikezić, tokom noći 8. decembra, nailazi na četničku zasjedu u selu Orahovo u Kučima. Preživjeli borac Radomir Nikezić prvih poratnih dana je zapisao: „Ljubica mi je šapatom rekla da su teško ranjeni. Prvo sam previo Ljubicu, kojoj je noga bila razmrskana. Ostavio sam ih u jednoj kolibi i pošao da tražim rješenje za njihovu bezbjednost. Nažalost, uz pomoć doušnika, što potvrđuju četnički zapisi, ilegalci su po krvavim tragovima otkriveni. Zapalili su četnici kolibu iz koje su se čula dva pucnja.
Ljubica Popović i Raško Božović, da ne bi pali četnicima u ruke, izvršili su samoubistvo uz pjesmu „Sa Lovćena kliče vila…”
Skojevka, komunista, partizanka
Između dva svjetska rata, jačao je oslobodilački revolucionarni pokret zbog potlačenosti i teškog života u „tamnici naroda”, kako je nazivana tadašnja Jugoslavija. Među skojevcima i komunistima bilo je sve više žena. Tako hroničar zapisuje da je krajem 1935. godine, od 610 članova Partije u Crnoj Gori, bilo 12 žena: Božana Vučinić, Lidija Jovanović, Jelena Ćetković, Vasa Pavić, Olga Lekić, Katica Matković-Muk, Milica Vuletić, Bojana Ivanović, Danka Kovačević, Vasiljka Đurović, Milica Lopičić i Đorđina Đina Vrbica, koja je, nakon završene Trgovačke akademije u Podgorici, radila u Sarajevu, đe je zbog ilegalnih akivnosti pola godine u zatvoru mučena, ali nikoga i ništa nije odala. Potom školovanje nastavlja u Zagrebu, đe provodi mjesec u samici, odakle sa budućim suprugom Ljubišom Miodragovićem odlazi za Beograd. Tokom studija u više navrata boravi u Crnoj Gori, radeći na skojevskim i partijskim zadacima.
U jednoj partijskoj provali uhapšene su Danka Kovačević iz Nikšića, Jana Đurašković, Milica Jovović, Bosa Milošević i Danica Dika Marinović sa Cetinja, Persa Delević-Biljurić iz Berana, Desa Janketić iz Lukovca, a iz Podgorice Božana Vučinić, Vasa Pavić i Đina Vrbica, koja tokom aprilskog rata sa supugom u Podgorici aktivno učestvuje u pripremama Trinaestojulskog ustanka, kao i ratnim operacijama.
Na putu za Sandžak, sa zadatkom da pripremaju ustanak na tom prostoru, 20. oktobra 1941. „Ljubiša i Đina sa grupom partizana” bivaju napadnuti od italijanske jedinice. Preživjeli su samo jedan borac i Đina Vrbica — Miodragović koja se vraća u Crnu Goru, učestvuje u radu Prve konferencije Narodne omladine Crne Gore i polovinom maja 1942. godine sa partizanskim jedinicama povlači se prema Bosni. Tek rođenu šćer ostavlja u amanet jednoj porodici u Mratinju, sa Trećom sandžačkom brigadom stiže u Glamočki srez, učestvuje u radu Prve zemaljske konferencije Antifašističkog fronrta žena u Bosanskom Petrovcu.
Početkom 1943. godine uz želju da vidi svoje dijete „ne znajući da nije živo” sa Drugom krajiškom brigadom kreće prema istočnoj Bosni. Na rijeci Blatnici kod Teslića gine Đorđina — Đina Vrbica, hrabra skojevka, komunista, partizanka.
Pjesma iza rešetaka
„Ako moja đeca nijesu mogla da imaju sitost, imala su čestitost. Što gođ sam im dala, bila su zadovoljna”, govorila je iz Drugog svjetskog rata u dubokoj starosti Gorde, majka samorana, koja je podizala sitnu đecu, dva sina i šćer Jelenu Ćetković, skojevku sa Cetinja, člana Komunističke partije, radnicu Monopola duvana u Podgorici, učesnicu Belvederskih demonstracija 1936. godine, nakon kojih je uhapšena i odvedena u zatvor u Sarajevo, đe se kao u svim kazamatima herojski držala.
Nakon neuspješnog pokušaja odlaska u Španiju, nastavlja školovanje u Beogradu, đe se do rata nalazi na istaknutim dužnostima. Radila je kao instruktor KPJ u Beogradu, Užicu, Nišu, Kraljevu, Čačku…, bila je član Rejonskog komiteta KPJ „Centar” u Beogradu.
Pored partijskog rada, Jelena Ćetković je bila organizator brojnih diverzantskih akcija, paljenja garaža, uništavanja skladišta municije, likvidacije saradnika okupatora, posebno zloglasnih agenata Kosmajca i Zalade.
U toku te akcije, na sastanku Rejonskog komiteta, policija hapsi ranjenu Jelenu Ćetković, koja u zatvoru trpi neviđene muke. Ispituje je agent Kosmajac koji naređuje: „Pazite da ne umre”.
U zatvoru pod mukama očekuje 6. mart 1942. godine kada je planirala ubistvo njemačkih agenata. Toga jutra mučenja i ispitivanja nije bilo. Stigla je vijest da su Kosmajac i Zalada ubijeni. Još jedan zadatak iz kazamata je završila partizanka Jelena Ćetković, koju su prebačili u zloglasnu Banjicu, đe je napisala pjesmu „Iza rešetaka” i 14. maja 1943. godine u Jajinci strijeljana. Ostala je legenda o heroini Jeleni Ćetković i riječi majke Gorde: „Utjeha mi je što je Jelena časno živjela i umrla. Stalo mi je bilo da se poštenjem obilježi. I obilježila se”. Poštenjem, hrabrošću i herojskim držanjem, Jelena Ćetković, koja pod teškim zlotvorskim mukama „niti pisnu, niti zubi škrinu”, postala je simbol borbe za slobodu.