Drugi svjetski rat, vođen od 1939–1945 godine, bio je najveći oružani i politički sukob u istoriji čovječanstva.
Izazivači rata, nacistička Njemačka i fašistička Italija, u aprilu 1941. godine, napali su, osvojili i okupirali Jugoslaviju. Kraljevina Jugoslavija se kao država raspala, kralj, Vlada i Vojni vrh su prebjegli u inostranstvo, dok su se civilne vlasti, policija i žandarmerija stavile u službu okupatora. Ubrzo po uspostavljanju novih struktura vlasti u okupiranoj zemlji, domaće građanske političke partije su se u potpunosti pasivizirale.
Jedina politička partija koja je ostala jedinstvena i nastavila da djeluje u uslovima okupacije bila je KPJ, izvršavajući organizacione, vojne, kadrovske i druge pripreme za odbranu i oslobođenje zemlje.
Odluku o ustanku Politbiro CK KPJ donio je 4. jula 1941. godine, da bi već 8. jula u Stijeni Piperskoj, PK KPJ donio odluku o početku oružanog ustanka u Crnoj Gori. Crnogorski ustanak počeo je u zoru 13. jula 1941. godine.
Trinaestojulske vatre zapaljene su opštenarodnim ustankom 32.000 crnogorskih slobodara, koji su, predvođeni komunistima, uspjeli da u nadčovječanskoj borbi pobijede višestruko brojnijeg, oružjem i tehnikom mnogo bolje opremljenog okupatora, obilato potpomognutog domaćim izdajnicima — četnicima svrstanim u kvislinške oružane formacije koje su se borile protiv jedinica NOP-a. Revolucionarno jezgro ustanka činilo je 1.800 članova KPJ i 5.000 članova SKOJ-a.
Masovnost i velike pobjede u oslobađanju 3/4 crnogorske teritorije, zadivili su čitavu porobljenu Evropu, jer je Trinaestojulski ustanak bio jedinstveni fenomen Drugog svjetskog rata. O veličanstvenosti 13. jula 1941. godine, najbolje svjedoči Žan Pol Sartr, francuski filozof i jedan od najznačajnijih svjetskih mislilaca, koji je istakao da Trinaestojulski ustanak crnogorskog naroda ima takav značaj da bi se njime ponosili i daleko brojniji narodi.
Zbog velikih i brojnih pobjeda ustanika i širenja plamena oslobodilačke borbe, talijanski okupatori, pomognuti domaćim kvislinzima organizovanim u četničkim formacijama, pokreću krupne borbene akcije sa 150.000 vojnika i najmodernijom ratnom tehnikom i naoružanjem protiv partizanskih jedinica, pri čemu preduzima i bezobzirnu odmazdu i čini velika zvjerstva nad civilnim stanovništvom širom Crne Gore.
Zbog krize u pokretu i prelaska partizanskih jedinica u Bosnu, početkom 1942. godine, dolazi do najcrnjeg terora talijanskih fašista i njegovih četničkih saradnika.
U takvim izuzetno teškim i složenim ratnim i geopolitičkim prilikama, Vrhovni štab NOP i POJ odlučio je da se, nakon stvaranja Prve i Druge proleterske brigade, u junu 1942. godine, formiraju tri nove udarne proleterske narodnooslobodilačke brigade.
Početkom juna 1942. godine, na tromeđi Crne Gore, Bosne i Hercegovine, bilo je oko 5.000 partizana, od čega su 2.000 bili borci iz Crne Gore.
U vrijeme stvaranja novih proleterskih brigada NOV i POJ, armije fašističke Njemačke i Italije, kao i zemlje koje su bile njihovi ratni saveznici, nakon stavljanja pod svoju okupatorsku čizmu skoro cijele Evrope, duboko su zašle na teritoriju SSSR-a, a gospodarile su i Sjevernom Afrikom.
Koliki je strateški značaj formiranja ovih brigada za razvoj NOB-a, najbolje svjedoči činjenica da se prvom stroju Četvrte crnogorske proleterske brigade obratio Tito, člime je dugoročno opredijelio ciljeve partizanske oslobodilačke borbe.
Treća proleterska sandžačka narodnooslobodilačka udarna brigada formirana je u Foči, 5. juna 1942. godine.
Od 955 boraca u njenom prvom stroju 2/3 su bili iz Crne Gore. Prvi komandant Brigade bio je Vladimir Knežević-Volođa, a politički komesar Velimir Jakić. U redovima ove brigade do kraja rata borilo se oko 10.000 partizana, a njen borbeni put dug je 20.000 km.
Četvrta proleterska crnogorska narodnooslobodilačka udarna brigada formirana je na Zelengori 17. juna 1942. godine. Njen prvi komandant bio je proslavljeni španski borac Peko Dapčević, a politički komesar Mitar Bakić. Na dan formiranja, Brigada je imala pet bataljona sa 1.800 boraca. Nakon formiranja bila je pod neposrednom komandom Vrhovnog štaba, a od 1. novembra ušla je u sastav tada formirane Druge proleterske divizije, u čijem se sastavu nalazila do kraja rata.Četvrta brigade na svom putu prešla je 24.000 km.
Peta proleterska crnogorska narodnooslobodilačka udarna brigada formirana je 12. juna 1942. godine, u selu Smriječnu, kod Plužina. U prvom stroju Brigada je imala četiri bataljona sa 845 boraca. Prvi komandant brigade bio je proslavljeni heroj Sava Kovačević, a politički komesar Radomir Babić.
Vrhovni štab, sredinom juna formira Udarnu grupu brigada, koju su činili 26 bataljona, od kojih su 14 bataljona i jedna četa bili iz Crne Gore. Udarna grupa brigada Vrhovnog štaba NOV i POJ, u kojoj su bile i Treća i Četvrta proleterska brigada, pronijela je slavu partizanskog oružja, u najvećoj mjeri i crnogorskog, širom zapadne Bosne, Like, Dalmacije, Hercegovine, Sandžaka, Srbije i Crne Gore.
U velike i nezaboravne partizanske bitke i pobjede spadaju istorijskr borbe za Kupres, Šćit, Prozor, Konjic, Jablanicu, Zelengoru, Javorak, Bioče i posebno i nadasve bitke na Neretvi i Sutjesci.
Prodorom i velikim pobjedama Udarne grupe u zapadnoj Bosni stvorena je slobodna teritorija sa centrom u Bihaću, veličine 50.000 km2. U Bihaću je održano i Prvo zasijedanje AVNOJ-a, čije su odluke postavile političke temelje za izgradnju nove slobodne Jugoslavije. Na tom prostoru formirane su prve partizanske divizije i korpusi NOP i POJ, a u Bihaću je došlo i do stvaranja Ujedinjenog saveza anifašističke omladine Jugoslavije i Antifašističkog fronta žena.
U toku NOB-a Treća, Četvrta i Peta proleterska brigada učestvovale su u najtežim borbama na širokom ratnom frontu, posebno u Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi na Neretvi i Petoj ofanzivi na Sutjesci u proljeće i ljeto 1943. godine. Ogroman vojni i politički doprinos ove brigade dale su u istorijskim bitkama za Livno, Jajce, Kupres, Andrijevicu, Durmitorski kraj, Sarajevo i Karlovce. Neprocjenjiv je doprinos ovih brigada u završnim operacijama Jugoslovenske armije za oslobođenje zemlje. One su, zajedno sa drugim partizanskim jedinicama i brigadama oslobodile čitavu Crnu Goru, a učestvovale su i u operacijama u Srbiji, u oslobađanju Beograda, na Sremskom frontu, Karlovačkoj operaciji, kao i u posljednjim bitkama oslobodilačkog rata u proljeće 1945. godine u Sloveniji. U završnim operacijama za konačno oslobođenje Jugoslavije učestvovalo je 36.000 crnogorskih boraca.
Ove tri proslavljene proleterske brigade, za izuzetne podvige i ratne pobjede, dobile su veliki broj priznanja i odličja, a sve tri su odlikovane i ordenom Narodnog heroja.
Period poslije kapitulacije Italije (8. septembar 1943. godine) dao je snažan impuls NOP-u. Od crnogorskih, sandžačkih i hercegovačkih jedinica stvara se Drugi udarni korpus pod komandom Peka Dapčevića, a od crnogorskih odreda formiraju se, do kraja 1944. godine, udarne brigade Šesta, Sedma, Osma, Deveta, i Deseta crnogorska, a zatim i Prva Bokeljska i Prva crnogorska brigada Narodne odbrane.
Ogroman doprinos razvoju ustanka i NOB-e u veličanstvenoj epopeji pobjede nad fašizmom u Jugoslaviji dali su vojni i politički kadrovi iz Crne Gore. To nedvosmisleno potvrđuju istorijski podaci. U toku NOB-e od 23 člana Vrhovnog štaba NOP i POJ osam su bili crnogorci. Od četiri armije, Crnogorci su bili: komandant Druge, dvojica su bili politički komesari, a dvojica načelnici štabova u tim armijama. Od 18 komandanata korpusa NOVJ osam su bili Crnogorci. U 27 divizija NOVJ desetorica Crnogoraca su bili komandanti, a osmorica politički komesari. Sva tri komandanta Ratne mornarice bili su Crnogorci. Crnogorci su bili i komandant Grupe vazduhoplovnih divizija kao i komandanti tih divizija. Krajem rata partijski rukovodilac proslavljene Jugoslovenske armije, kao i sva tri njegova pomoćnika bili su Crnogorci. Od ukupnog broja ratnih generala JA, 36% bili su Crnogorci. Od 1.322 Narodna heroja Jugoslavije 257 su iz Crne Gore. Sve ove izuzetne podatke o doprinosu Crne Gore pobjedi u Drugom svjetskom ratu, treba sagledavati u svijetlu činjenice da je stanovništvo Crne Gore činilo svega 2,4% jugoslovenske populacije porije rata.
Velika i herojska epopeja crnogorskog naroda imala je i svoju visoku cijenu. U toku rata Crna Gora je imala oko 40.000 žrtava, što čini 10% njenog predratnog stanovništva. Od toga, poginulo je na bojištima, strijeljano ili umoreno u zatvorima i koncentracionim logorima 18.573 Crnogoraca i Crnogorki, dok su ostali bili žrtve fašističkog i četničkog terora, odnosno žrtve rata. U toku rata Crna Gora je pretrpjela nesaglediva ratna razaranja i štete, tako da je poslije oslobođenja ličila na sprženu zemlju.
Osamdeset treća godišnjica Trinaestojulskog ustanka naroda Crne Gore, veličanstvene istorijske i prekretničke pobjede crnogorskih partizana u oslobodilačkom ratu od 1941. — 1945. godine, spadaju u najznačajnije datume hiljadugodišnje povjesnice naše zemlje i našeg naroda.
Na tekovinama NOB-e, u kojoj je Crna Gora konačno povratila svoju izgubljenu državnost i postala jedna od šest ravnopravnih zemalja nove Demokratske Fedrativne Jugoslavije, trajno se grade i učvršćuju temelji na kojima se jedino može razvijati i izgrađivati moderna Crna Gora, kao ravnopravni i neraskidivi dio demokratske zajednice naroda u Evropskoj uniji.