U davnoj prilici tokom razgovora o istoriji znameniti crnogorski istoričar Branko Pavićević, čija je čitava porodica bila u narodnooslobodilačkom pokretu, a otac Đoko Šajov, u osmoj deceniji najstariji borac partizanskih jedinica, rekao je: „Sava Kovačević je u svom junaštvu objedinio crnogorsko herojstvo i postao svevremena legenda. Nije on junak naših partizanskih dana, on je simbol borbe protiv fašizma, borbe za slobodu svih naroda, bez obzira na vjeru i naciju. On je primjer komandanta, koji nije naređivao iz pozadine, nego je bio prvi u jurišu, i ostao među prvima u vjekovnoj slobodarskoj istoriji crnogorskog naroda”.
Herojski životopis Save Kovačevića počinje od školovanja u Zaslapu, kada je učitelj Nikola Vujačić rekao njegovom ocu Blagoju: „Školuj ovo dijete”, „Neman odakle, ne mogu”, dgovorio je. Učitelj je nastavio: „Prodaj sve isplatiće ti se, da ga školuješ”…
Nije bilo za Savu Kovačevića redovnog školovanja, ali jeste ličnog usavršavanja, revolucionarnog rada i sazrijevanja. Počinje kao radnik na ekspoataciji šume u Bijeloj Gori, nastavlja u rudniku Trepča, potom u štampariji Vreme u Beogradu, zatim na izgradnji Savskog mosta.
Stamen i radan, ojačan marksističkom literaturom uz strica poznatog revolucionara Nikolu Kovačevića postaje, kao član Komunističke partije od svoje 25 godine, istaknuti partijski radnik, koji do početka Drugog svjetskog rata obavlja izuzetno hrabro brojne funkcije, uz pokretanje radnika i seljaka protiv tadašnjeg diktatorskog režima i policijskog terora na širem području Grahova, Nikšića, Hecegovine.
Zbog revolucionarnog rada bio je u kazamatima u Nikšiću, Cetinju, Beogradu, Kosovskoj Mitrovici, Sarajevu, Staroj Kanjiži. Na brojnim suđenjima je oslobađan, kako zbog nedostatka dokaza, tako zbog narodnog pritiska na tadašnju vlast.
Početak Drugog svjetskog rata Sava Kovačević je dočekao kao istaknuti komunista, politički radnik i revolucionar. Kao organizator Trinaestojulskog ustanka u svom kraju sa saborcima savladao je italijansku posadu sa 80 vojnika i oslobodio Grahovo. Kasnije kao komandant Nikšićkog partizanskog odreda u brojnim bitkama zarobljava na stotine talijanskih vojnika i oslobađa, uz sadejstvo Durmitorskog odreda, izuzimajući utvrđeni Nikšić i gradove u Boki i teritorije od Tare i Pive do Bokokotorskog zaliva.
Ustaničke borbe se nastavljaju, Sava Kovačević, kao komandant 20 bataljona „operiše na prostoru od Ostroga do Dubrovnika i od Boke do Gacka”, kasnije i na području Kolašina i Katunske nahije.
Kao već proslavljeni borac i komandant Sava Kovačević učestvuje na Ostroškoj skupštini crnogorskih i bokeljskih rodoljuba 1942. godine, nakon čega je izabran za člana Vrhovnog štaba.
Slijede velike bitke i pobjede, najprije nad četnicima Baja Stanišića u Župi nikšićkoj, zatim u sukobima na području Pive. Sredinom 1942. godine postaje komandant Pete proleterske crnogorske brigade, koja vodi slavne bitke oko Prozora, Travnika, Jajca, kasnije na području Konjica, Nevesinja, Plane, Javorka, Bioča, posebno u borbi za spas ranjenika na Neretvi.
I tada, istorija je zapisala: „U najtežem periodu V ofanzive Sava Kovačević postaje komandant III udarne divizije. Diviziji je tada pao najteži zadatak: da bude glavna zaštitnica Glavne operativne grupe, da štiti Centralnu bolnicu i izvrši proboj iz okruženja. Duge odbrambene borbe smjenjivali su juriši i obratno.
U teškim borbama 11. i 12. juna na Vučevu, pod Maglićem, kod Borovna na desnoj obali Sutjeske, odbijeni su snažni napadi neprijatelja i spašena bolnica. Divizija je 13. juna uspjela da potisne neprijatelja, ali ne i da slomi njegov otpor na padinama Ozrena, Lastve, Kazana.
U najkritičnijem trenutku Sava je odlučio da novim jurišem izvrši proboj. Sa pratećom četom i grupom kurira izbio je na prvi streljački stroj, komandovao juriš i pucajući puškomitraljezom krenuo naprijed. Pao je pokošen neprijateljskim rafalima…
Tako je poginuo slavni komandant Sava Kovačević, legenda partizanske borbe i pobjede nad fašizmom. Ostale su priče i pjesme, i poruka za nove naraštaje „Kraj Sutjeske hladne vode, barjak časti i slobode, leprša se iznad glave komandanta druga Save…”
Ratni heroj i tri pasa
Manje od mjesec dana nakon pogibije, tačnije 6. jula 1943. godine Bilten Vrhovnog štaba broj 29–31 objavljuje: „Na osnovu rješenja Vrhovnog štaba daje se naziv narodnog heroja drugu Savi Kovačeviću, komandantu III Udarne divizije, koji je poginuo junački juna 1943. godine kod Vrbnice, jurišajući na čelu svojih boraca na bunkere, pri probijanju neprijateljskog obruča. Slava velikom crnogorskom junaku Savi Kovačeviću”.
Sa ognjišta familije Kovačević u Nudolu, đe se sada nalazi spomen muzej, u borbi na Sutjesci bili su Sava Kovačević, njegov otac Blagoje, stric Janko, moja majka Ljubica, brat Dragan, Mujo i ja. Preživjeli smo Ljubica, Mujo i ja — pričala je o svojoj porodici Vjera Kovačević.
Priče o herojstvu Save Kovačevića zapisali su njegovi saborci
Još živi kurir Save Kovačevića Petar Perišić u dubokoj desetoj deceniji života podsjeća da je Sava sa grupom saboraca krajem 1941. godine na putu Bileća — Vilusi napao kolonu talijanske divizije „Marke”, skočio na neprijateljski tenk, zarobio posadu uz gubitke neprijatelja od 11 ubijenih, 22 ranjena i 77 zarobljenika.
— Ovo nije usamljen slučaj borbe sa tenkovima, jer Sava Kovačević je svoju hrabrost ispoljavao u svakoj borbi. Recimo kada je stigla poruka Vrhovnog komandanta Josipa Broza Tita: „Prozor mora pasti”, Sava je ispred streljačkog stroja dovukao artiljeriju, i kao iskusan artiljerac porušio bunkere i omogućio ulaz u grad. Bio je strog, ali pravičan komandant. Tražio je da budemo prava vojska. Da budemo uredni. Tražio je od mladih boraca da vježbaju gađanje, koriste zaklone, čuvaju sebe i druge. On je čuvao sve nas kao svoju đecu, mada od mnogih nije bio stariji. Ali, bio je pravi ratni komandant — sjeća se Petar Perišić, jedan od kurira Save Kovačevića.
Svog ratnog komandanta sjećao se i borac Prateće čete Bogdan Jakovčević, sa Šolte: …„Pala je komanda da formiramo streljački stroj, i ja čujem poznati Savin glas — Prenesi lijevo i desno — Nijesmo znali da su Njemci stigli mnogo bliže nego što smo mislili. Krenemo u juriš i vidim — pop kleči i plače. Kuku, lele umro Sava”. Bio je to pravoslavni pop. Njegov posao je bija, da kad neko od Crnogoraca pogine, da mu održi misu. Ja se povrnem i vidim ono komandant Sava, sa rupom na čelu, krv oko glave, kosa mu unazad zalijepljena od krvi”.
Drugovi su tada, zapisano je u ratnim sjećanjima, pokrili komandanta Savu granama, da ne bi Njemci saznali da je poginuo komandant. Tri mjeseca kasnije, kada je Peta brigada ponovo došla na Sutjesku, sahranili su svog komandanta. Na tom mjestu, đe se sada nalazi spomenik, čobani su iza rata podigli drvenu piramidu i tako obilježili mjesto đe su poginuli komandant Sava i njegov kurir, bratanić Dragan.”…
Sjećanje na heroja
„Začas smo se našli tamo, na tom krvavom razbojištu. Sve borac do borca, već postali kosturi. Ugledasmo Savine čizme, vire iz zemlje i šušnja, koji su seljaci iz Vrbnice, krijući od Nijemaca, nabacali. Kad smo odgurnuli šušanj, odmah smo poznali Savu. Na dolamici se vidjelo gdje ga je presjekla njemačka mašinka; kad smo ga dohvatili, stade se raspadati kao da je od paučine. U džepu dolamice nađosmo muštiklu na koju ja Sava pušio. Teški su to časovi bili, najteži u mome životu… Bilo je to samo nekoliko mjeseci nakon bitke na Sutjesci”, zapisao je narodni heroj Vlado Šegrt.