U godini kada obilježavamo osam i po decenija od svenarodnog ustanka crnogorskog naroda u borbi protiv fašista, kojima su ubrzo od pomoći bili i domaći izdajnici, obaveza je sjećanje na hrabre partizanske borce i žrtve fašističkog terora.
Živih boraca-svjedoka ratnih strahota i pogibija skoro da nema, ostaju zapisi i arhivi, koji i pored naleta u prekrajanju istorije i proglašavanju izdajnika za patriote, čuvaju istinu i uspomenu na vrijeme hrabrosti, ponosa i časti, kada se nije trgovalo domovinom, kada je Crna Gora, prva u porobljenoj Evropi, iznova potvrdila da je sloboda vječna svetinja.
U velikom ljetopisu, crvenim slovima ispod petokrake zvijezde ispisana su imena hrabrih proletera, boraca bez uzmaka, koji su položili život na oltar slobode.
Posebno mjesto u tom slobodarskom spomenaru pripada prvom komandantu bataljona „Marko Miljanov” iz Kuča Rašku Pavićeviću, koji je nakon školovanja u Podgorici, Pljevljima i Beranama, jer je proganjan zbog političkog rada, kao student Pravnog fakulteta Crvenog beogradskog univerziteta, sa svojom generaciom dao izuzetan doprinos širenju slobodarske — komunističke ideje.
Tokom hapšenja komunista i odvođenja u logor u Smederevskoj Palanci Raško Pavićević, kao mnogi iz tadašnjeg naprednog studentskog okruženja povlači se u ilegani rad i odlazi neko vrijeme u Đakovicu, kod svojih rođaka.
Uporedo sa studijama bavi se političkim radom u zavičaju, đe kao izuzetan muzički talenat (pjevao je i svirao nekoliko instrumenata) i kao organizator na priredbama vatreno govorio o potrebi borbe za prava naroda.
U aprilskom ratu Raško Pavićević učestvuje hrabro se boreći protiv italijanskih fašista, a potom nakon kapitulacije, po svjedočenju hroničara Branka Krkeljića: „U Trinaestojulskom ustanku 1941. godine Raško postaje jedan od prvih komandanta gerilskih odreda u Kučima.
Tada je na području Kuča bilo šest gerilskih odreda sa oko 150 boraca, sa rukovodiocima grupa Raškom Pavićevićem i Dragišom Ivanovićem (koji su usklađivali aktivnosti Odreda) zatim Radovanom Petrovićem, Stevanom Bjelojevićem, Mojsijem Mitrovićem, Spasojem Ivanovićem i Bogdanom Vujoševićem”.
Tada su na području Kuča djelovali istaknuti članovi Komunističke partije Marko Radović, Vaso Stajkić, Vido Uskoković i Đoko Vujošević, koji su po odluci Pokrajinskog komiteta „davali punu pomoć organizovanju borbe protiv reakcionarnih elemenata”.
Kada je dvadeset drugog septembra prve ratne godine formiran partizanski bataljon „Marko Miljanov” za komandanta je izabran Raško Pavićević, a Dragiša Ivanović za političkog komesara.
Svoju hrabrost, pored istrajnog rada na terenu u formiranju narodnooslobodilačkih odbora u Kučima, Raško Pavićević pokazuje sa grupom od 40 boraca iz svog bataljona tokom bitke na Jelinom dubu 18. oktobra 1941. godine kada su združene partizanske jedinice nanijele velike gubitke italijanskoj motorizovanoj — tenkovskoj jedinici.
Neposredno poslije te akcije, zapisuje hroničar, komanda italijanskog garnizona stacioniranog u Bioču, šalje 250 vojnika u pravcu Kuča — Ubalaca i Zagrede, đe su počeli da pljačkaju i pale ta sela. Dočekani žestokom vatrom gerilskih odreda, poraženi su se vratili u Garnizon.
Već sjutradan, nova italijanska kaznena ekspedicija napada ista sela, koja pored mještana brane pripadnici bataljona „Marko Miljanov”. U toj borbi, u jurišu ginu komandant Raško Pavićević, komesar čete Stevan Bjelojević i borac Milo Prelević, a narodni heroj general Vojo Todorović zapisuje „Oni su hrabro pali, braneći seoske kuće od Italijana, dajući primjer ostalima, kako se daje život za slobodu domovine”.
Tako je završen nezaboravni slobodarski i časni život prvaka svoje generacija Raška Pavićevića, partizanskog komandanta, borca za slobodu, istinu i pravdu.
Majka hrabrost
U Saopštenju Narodnooslobodilačkih odreda za Crnu Goru i Boku, u broju 3. od 12. januara 1942. godine, objavljen je kratki zapis o majci Raška Pavićevića, koja je nad mrtvim sinom rekla „…Raško, sine moj, nije mi žao što si poginuo u borbi za oslobođenje svoga naroda, a u prvim redovima, sa naprednom omladinom. Žao bi mi bilo da si poginuo đe ne treba — kod prijeklada, ili kod izdajnika”.
Raškovim drugovima koji su joj izjavljivali saučešće je odgovorila „…Ne meni saučešće, nego vama za drugom. Ja sam Raška rodila i podigla da bude sa ljudima. Đeco moja, žao mi je što nijesam mogla donijeti nešto da jedete, jer ćete sada na položaje. Gladni ste. Dok ste mi vi, Raškovi drugovi zdravo, ja sam zadovoljna, jer ćemo se vašom borbom osloboditi”.
Tako je govorila, stoji u Saopštenju, „majka junačke i napaćene Crne Gore”, zapisao je prije pola vijeka Momir Marković, poznati crnogorski novinar i književnik.
Hrabrost u borbi za slobodu
Iz istog kraja, đe su završili osnovno obrazovanje, skoro u isto vrijeme krenuli su na studije u Beograd i bili izuzetno aktivni u političkom radu Raško Pavićević, prvi komandant i narodni heroj Dragiša Ivanović, prvi poilitički komesar bataljona „Marko Miljanov” iz Kuča.
Zajedno su učestvovali u Aprilskom ratu, u Trinaestojulskom ustanku, napali potom italijansku kolonu na Jelinom dubu, branili sela u Kučima od okupatorske vojske, kada je Revaško Pavićević poginuo, a Dragiša Ivanović nastavio ratni put.
Učestvovao je u brojnim bitkama, kao borac i kao politički komesar u partizanskim jedinicama, pored ostalih na Sutjesci u Petoj proleterskoj udarnoj brigadi kojom je komandovao Sava Kovačević. U poslijertnom vremenu bio je na odgovornim zadacima, od Saveznog poslanika do rektora Beogradskog univerziteta i člana nekoliko uglednih domaćih i međunarodnih akademija nauka.
Sa prijateljima i mlađim generacijama rado se sjećao ratnog puta i svojih saboraca, posebno prvog komandanta Raška Pavićevića, koji je, kako je jednom rekao „bio oličenje hrabrosti i posvećenosti ideji prije rata borbi za nacionalno oslobođenje i socijalnu pravdu, u ratu borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika. I pao je kao komandant Sava u jurišu, u prvom stroju”.
Slavnih partizanskih ratnika više nema, istorija se prekraja i novom vremenu prilagođava, jer pišu je „pobjednici u miru”, ali istinu o tom vremenu koje skoro da nema u istorijskim čitankama, ipak nije moguće izbrisati. Jer, junaci kakav je bio Raško Pavićević, partizanski komandant, su svijetli primjeri odanosti svojoj zemlji, uz veliku hrabrost u borbi za slobodu.